Cem Murat Yazdı: Paranın Fıtratı
PARANIN FITRATI
İmam Gazali’nin İktisat Felsefesi ve Modern Dünyaya Söyledikleri
İktisat tarihi, genellikle modern teorilerin başlangıcını Batı aydınlanmasına ve Adam Smith’in sanayi devrimi şafağında kaleme aldığı eserlere dayandırır.
Oysa Smith’ten tam 700 yıl önce, 11. yüzyılda yaşayan bir İslam âlimi; paranın ne olduğunu, neden kendi başına değersiz olduğunu, faizin topluma neden zulüm ettiğini ve piyasanın ahlaki bir temele neden muhtaç olduğunu sistematik, felsefi ve son derece derin bir biçimde ortaya koymuştu. O âlim, İmam Gazali’dir.
Gazali’nin iktisat görüşleri, ağırlıklı olarak büyük eseri İhyâü Ulûmid-dîn’in “Helal ve Haram” ile “Şükür” bölümlerinde yer alır. Sabri Orman’ın, ünlü iktisat tarihçisi Sabri Ülgener danışmanlığında
hazırladığı doktora tezi ve kitabı; bu görüşleri Türk akademik literatürüne taşıyan ilk sistematik çalışmalardan biri olarak bugün hâlâ referans kabul edilir.
Kendimce çıkardığım bir kaç paragrafı paylaşıp yoruma 4 sayfalık bir özet pdf bırakacağım dostlar.
Modern iktisadın köşe taşlarından biri, insan modelidir: Homo economicus. Bu modele göre insan, her zaman kendi çıkarını maksimize etmeye çalışan, rasyonel ve bencil bir varlıktır. Piyasa bu
varsayım üzerine inşa edilir; ahlaka, vicdana ve adalete gerek bırakılmaz. Görünmez el her şeyi halleder.
Gazali bu modeli 11. yüzyılda zaten reddeder ama reddetmek için o modelin ortaya çıkmasını beklemez. Ona göre insan, yalnızca kar ve fayda peşinde koşan bir makine değildir. İnsan; hem bir
piyasa aktörü hem de bir ahlak öznesidir. Ticaretteki her karar, aynı zamanda ahlaki bir karardır.
Gazali’nin gözünde ekonomi; matematiğin değil, ahlakın bir dalıdır. Sayılar doğruyu gösterir, ama doğruluğunu yalnızca vicdan belirler.
Gazâlî’nin para teorisinin merkezinde çarpıcı bir metafor var: Para bir ayna gibidir.
“Aynanın kendi rengi yoktur ama her rengi gösterir. Para da böyledir; kendisinin bir değeri, yenilecek, içilecek veya giyilecek bir yönü yoktur. Ancak o, her şeyin değerini gösteren ve her şeye dönüşebilen bir ölçüdür.”
Bu tek cümle, para teorisinin özünü barındırıyor. Altın veya gümüşü eriterek yiyemezsiniz, giyemezsiniz. Para, ancak insanlar arasındaki uzlaşı ve toplumsal güven sayesinde anlam kazanan
bir mübadele aracıdır. Kendi başına hiçbir şeydir.
Gazâlî’nin para teorisinin en özgün ve en çarpıcı boyutu, faize getirdiği felsefi eleştiridir. O, faizin neden yasak olduğunu salt dini bir emir olarak değil; paranın doğasından kaynaklanan felsefi bir
zorunluluk olarak açıklar.
Mantığı şöyle işliyor: Para, malları ölçmek ve mübadeleyi kolaylaştırmak için yaratılmıştır. Bu onun fıtratıdır, yaratılış gayesidir. Faizde ise para, bir ticari mala dönüşür; 10 dirhem 11 dirheme
satılır. Bu, paranın kendi fıtratına ihanet etmesidir.
“Parayı parayla işleten kişi, parayı hapseden ve ona zulmeden kişidir. Bu, bir valiyi asli görevini (adaleti sağlamak) bırakıp dokumacılık veya kunduracılık yapmaya zorlamak gibidir.”
(Meraklısına dahası yorumdadır)
Kaynak: Cem Murat
